पूर्वी तराईको द्वन्द्व, धार्मिक सहिष्णुता र शान्ति निर्माणमा मण्डलीको भूमिका

• पा. भव घले, संस्थापक/सल्लाहकार – अन्तरधार्मिक परिषद, राष्ट्रिय संयोजक – UNNCC

पूर्वी तराईको द्वन्द्व र इसाई समुदायको प्रार्थना अभियान

नेपाली इसाई समुदायले विगत दुई दशकभन्दा लामो समयदेखि राष्ट्र, सरकार र समाजको हितका लागि निरन्तर प्रार्थना गर्दै आइरहेको छ। अन्य धार्मिक समुदायको अभ्यास जे जस्तो भए तापनि, इसाईहरुले एक जिम्मेवार नागरिकको हैसियतले देश र समाजका निमित्त प्रार्थना गर्नुलाई आफ्नो परम कर्तव्य मान्दै आएका छन । हाम्रो प्रार्थनालाई परमेश्वरले सुन्नुभएको छ र नेपाललाई विभिन्न जोखिम, खतरा तथा विपत्तिहरूबाट सुरक्षित राख्नुभएको छ । यसै परम्परालाई निरन्तरता दिँदै, वार्षिक रूपमा सञ्चालन हुने नेपालका लागि ४० दिने प्रार्थना अभियान, शुक्रबारे प्रार्थना तथा अन्य विशेष प्रार्थनाहरू निरन्तर आयोजना गरिँदै आएका छन् । यसपटकको प्रार्थनाको मुख्य केन्द्रबिन्दु पूर्वी तराईमा हालै उब्जिएको द्वन्द्व, आतङ्क र अस्थिरता रहेको थियो । यो द्वन्द्व कहाँबाट, कसरी र किन सिर्जना भयो भन्ने विषयमा अहिल्यै निष्कर्ष निकाल्न नसकिए पनि, जुनसुकै कारणले उब्जिएको भए तापनि यसको शीघ्र समाधान हुनुपर्छ भन्ने हाम्रो गहिरो चाहना हो । समाज र राष्ट्रको लागि यस्ता धार्मिक तथा साम्प्रदायिक द्वन्द्वहरू कदापि फलदायी हुँदैनन् । यसले राष्ट्रिय एकता, सामाजिक सद्भाव र सहिष्णुताको मर्मलाई गम्भीर आघात पुर्‍याउँछ । तसर्थ, यो द्वन्द्व तत्काल साम्य होस् र देशमा पुनः शान्ति छाओस् भन्ने पवित्र उद्देश्यका साथ हामीले परमेश्वरसामु प्रार्थना चढाएका हौं ।

धार्मिक सद्भाव र शान्ति निर्माणमा सबैको दायित्व

पूर्वी तराईमा देखिएको यो दुखद र दुर्भाग्यपूर्ण अवस्था वास्तवमा आउनै नहुने थियो । यसको कारण र पृष्ठभूमिका विषयमा सरकारले पक्कै पनि आवश्यक मूल्याङ्कन र अनुसन्धान गर्नेछ । समग्रमा भन्नुपर्दा, हामी नेपालीहरूको मूल पहिचान नै शान्ति, सद्भाव, मेलमिलाप र सहिष्णुता हो । विश्वका अन्य राष्ट्रहरूमा साम्प्रदायिक सद्भाव भड्किने र हिंसात्मक द्वन्द्व हुने गरे तापनि, विविध धर्म, संस्कृति, जातजाति र भाषाभाषीको सुन्दर फुलबारीको रूपमा रहेको नेपालमा यस्तो प्रकृतिको विवाद विरलै हुने गर्दथ्यो । तर अहिले जे भइरहेको छ, त्यो अत्यन्तै चिन्ताजनक छ । यसको समाधानका लागि हामी सबैले आ-आफ्नो ठाउँबाट योगदान गर्नुपर्छ । शान्ति स्थापना गर्ने वा द्वन्द्व सिर्जना गर्ने, यी दुवै हाम्रै हातमा छ। यस संवेदनशील घडीमा हामी सबै अत्यन्त संयमित भई ‘हामी किन र कसका लागि लडिरहेका छौं ?’ भनेर गम्भीर रूपमा सोच्न जरुरी छ । कुनै ठूलो मुद्दा वा एजेन्डाबिना नै साना विवादले मारकाट र हिंसाको रूप लिनु किमार्थ शोभनीय होइन ।

धर्मको नाममा वा धार्मिक समुदायबीच द्वन्द्व हुनु आफैंमा एक अस्वस्थकर र निन्दनीय कार्य हो । धार्मिक समुदायको मुख्य दायित्व नै समाजमा शान्ति, अमनचयन, भातृत्व र प्रेमको सन्देश प्रवाह गर्नु हो । हरेक धर्मले शान्ति, मिलाप र एकता सिकाउने हुनाले धर्मकै नाममा हिंसा हुनु कसैको लागि पनि हितकर हुँदैन । यसले समाजमा राम्रो सन्देश जाँदैन । हामी सबैले सहनशीलता अपनाउनु आवश्यक छ । कुनै पनि धर्म वा सिद्धान्त शतप्रतिशत पूर्ण हुँदैनन्, तिनलाई समयक्रमसँगै परिष्कृत गर्दै लैजानुपर्छ । सानोतिनो गल्ती, रिसिबी वा आवेगमा आएर द्वन्द्व चर्काउनुको सट्टा यसलाई शान्तिपूर्ण रूपमा समाधान गर्न सरकारलाई पूर्ण रूपमा सहयोग गर्नुपर्छ । विगतमा तत्कालीन उपप्रधान तथा गृहमन्त्री नारायणकाजी श्रेष्ठले जस्तै अन्तरधार्मिक गुरु तथा अगुवाहरूलाई गृह मन्त्रालयमा आमन्त्रण गरी छलफल गर्ने र सामूहिक वक्तव्य जारी गर्ने जस्ता बुद्धिमत्तापूर्ण कदमहरू सरकारले अहिले पनि चाल्न सक्छ । द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा गएर मात्र होइन, सबै धर्मगुरुहरूलाई एकै ठाउँमा राखेर समाधानको बाटो खोज्नु र सम्झाइबुझाइ गर्नु बढी प्रभावकारी हुन्छ ।

दीर्घकालीन समाधान: ‘अन्तरधार्मिक आयोग’ को आवश्यकता

दीर्घकालीन समाधानका निमित्त सरकारले एउटा ‘अन्तरधार्मिक आयोग’ गठन गर्नु अत्यन्त सान्दर्भिक हुनेछ । मन्त्रालय नै गठन गर्न सम्भव नभए पनि, आयोगमार्फत धार्मिक समुदायका कुरा सुन्ने, उनीहरूका आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने र राष्ट्र निर्माणमा उनीहरूको योगदानलाई एकीकृत गर्न सकिन्छ । जेन्जी आन्दोलनको समयमा सुरु भएको अन्तरधार्मिक गोलमेच सम्मेलनको उपलब्धिको रूपमा हाल अन्तरधार्मिक परिषद गठन हुँदै अघि बढिरहेको छ । यस परिषदलाई सरकारले संस्थागत मान्यता दिएर सहकार्य गरेमा धार्मिक द्वन्द्व न्यूनीकरणमा ठूलो मद्दत पुग्नेछ ।

मानव जातिप्रतिको ईश्वरीय प्रेम र साँचो धार्मिकता

हालको अवस्थामा भने धार्मिक गुरुहरूले आफ्नो समुदायलाई सही दिशानिर्देश र शिक्षा दिनु नितान्त आवश्यक छ । धर्म मूलतः परमेश्वर वा ईश्वरसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्ध हो, यो केवल बाहिरी सेवा वा कर्ममा मात्र सीमित छैन । सबैले आफ्नो आस्था र विश्वास स्वतन्त्र रूपमा स्वेच्छाले पालन गर्न पाउनुपर्छ र यसमा कसैले कसैलाई जबर्जस्ती गर्ने वा हस्तक्षेप गर्ने कार्य गर्नु हुँदैन । अर्काको धर्मलाई सम्मान गर्नु नै साँचो धार्मिकता हो । आफ्नो आस्थालाई लिएर अरूको आस्थालाई इन्कार गर्ने, घृणा गर्ने वा प्रतिकार गर्ने कार्यले द्वन्द्व, विखण्डन र अशान्ति मात्र निम्त्याउँछ, समाधान कहिल्यै दिँदैन ।

हामीले बुझ्नुपर्ने परम सत्य के हो भने, यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड एउटै ईश्वरले सृष्टि गर्नुभएको हो । हामीले ‘मेरो परमेश्वर’ र ‘तेरो परमेश्वर’ भनेर विभाजन खडा गरे तापनि सृष्टिकर्ता एकै हुनुहुन्छ । धर्म परमेश्वरले होइन, मानिसले बनाएको हो । प्रभु येशू ख्रीष्ट यस संसारमा कुनै नयाँ धर्म स्थापना गर्न वा धर्म प्रचार गर्न आउनुभएको होइन, उहाँ मानव जातिलाई पापबाट उद्धार गर्न आउनुभएको हो । परमेश्वरको दृष्टिकोणमा हिन्दु, मुस्लिम, बौद्ध वा क्रिश्चियन भन्ने कुनै भेद छैन; उहाँको मुख्य प्राथमिकता मानिस र मानव जाति हो । जसरी घाम लाग्दा र पानी पर्दा परमेश्वरले सबैलाई समान रूपमा दिनुहुन्छ, कसैलाई धेरै र कसैलाई थोरै गर्नुहुन्न, त्यसरी नै उहाँले सम्पूर्ण मानव जातिलाई समान प्रेम गर्नुहुन्छ । तसर्थ, धर्मको नाममा लड्नु अज्ञानता र मूर्खता बाहेक केही होइन । हाम्रो सोच र चेतना धर्मको साँघुरो घेराभन्दा माथि उठेर ईश्वरीय प्रेम र मिलापमा केन्द्रित हुनुपर्छ ।

मण्डलीमा व्यावहारिक शिक्षा: समाजको ‘नुन र ज्योति’

यसका साथै, मण्डलीभित्र आत्मिक शिक्षा र चेलापनको साथसाथै अब व्यावहारिक शिक्षामा पनि उत्तिकै जोड दिनुपर्ने बेला आएको छ । आर्थिक रूपमा कसरी आत्मनिर्भर हुने, समाज र राष्ट्रप्रति कसरी उत्तरदायी बन्ने, अनि प्रकृति र वातावरणको संरक्षणमा कसरी जिम्मेवार हुने भन्ने जस्ता विषयहरू मण्डलीको शिक्षामा अनिवार्य समावेश हुनुपर्छ । मुखले ‘हालेलुया’ भनेर वा चर्चमा क्रुस झुन्ड्याएर मात्र हाम्रो दायित्व पूरा हुँदैन; हामी साँचो अर्थमा समाजको ‘नुन र ज्योति’ बनेर सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्नुपर्छ । नेपाली मण्डलीहरू बिस्तारै यस परिपक्वताको दिशामा अघि बढ्दै छन् । अब हामीले मण्डलीका चार भित्ताभित्र मात्र सीमित नरही आत्मिक, सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक गरी चारवटै पर्खालहरू निर्माण गर्नुपर्छ । यस महान् कार्यका लागि हामी इसाई समुदायबीच गहिरो एकता आवश्यक छ ।

इसाई समुदायलाई विशेष अपिल: संयम, एकता र निरन्तर प्रार्थना

अन्तमा, देशको यो अत्यन्त जटिल परिस्थितिमा सम्पूर्ण इसाई दाजुभाइ तथा दिदी बहिनीहरूलाई म संयुक्त राष्ट्रिय नेपाली चर्च परिषद (UNNCC) को तर्फबाट विनम्र आग्रह गर्न चाहन्छु कि व्यक्तिगत रूपमा, पारिवारिक स्तरमा र मण्डलीमा राष्ट्रका लागि प्रार्थना गर्ने अभियानलाई स्वतःस्फूर्त रूपमा अघि बढाउनुहोस् । बाइबलले नै हामीलाई हामी बसेको सहर, सरकार र नेतृत्वको लागि प्रार्थना गर्न आज्ञा दिएको छ । यसका लागि कुनै विशेष कार्यक्रम, संस्था, पद वा फन्डको आवश्यकता पर्दैन; जहाँ छौं त्यहीँबाट दुई-तीन जना वा सयौं जना जम्मा भएर देशको शान्तिका लागि प्रार्थना गरौं ।

साथै, यस संवेदनशील समयमा हामी सबैले आफ्नो बोली, व्यवहार र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगमा उच्च संयम अपनाउनु जरुरी छ । सामाजिक सञ्जालमा उत्तेजित बनाउने वा कसैको पक्ष-विपक्षमा लाग्ने टिप्पणीहरू नगरौं । हामी क्रिश्चियन हौं, तर त्योभन्दा पहिले हामी एउटै फूलबारीका नेपाली हौं। हामी हिन्दु, मुस्लिम वा बौद्ध जे भए पनि हाम्रो राष्ट्रियता एउटै हो । हाम्रो जात, भाषा र संस्कृति फरक होला, तर हामी नेपाली हौं र हामीबीच एकता, भातृत्व र प्रेमको भावना हुनुपर्छ । तसर्थ, अरू कुनै पनि धर्म वा सम्प्रदायप्रति आक्षेप लगाउने, विरोध गर्ने वा धार्मिक सद्भावमा खलल पुर्‍याउने कार्य कसैले पनि नगरौं । एउटा सानो शब्द वा अभिव्यक्तिले पनि ठूलो द्वन्द्व निम्त्याउन सक्ने हुनाले, प्रेम र मेलमिलापको सन्देश प्रवाह गर्दै पूर्वी तराईमा रहेका हाम्रा हिन्दु र मुस्लिम दाजुभाइहरूको शान्तिका लागि विशेष प्रार्थना गरौं । देशमा शान्ति, सुशासन र समृद्धिको स्थापनाका लागि हामी सबै संयमित र कटिबद्ध भएर अघि बढौं ।